जलसंधारण प्रकल्प



उद्दिष्टे

  • या प्रकल्पामार्फत पाण्याची उपलब्धता वाढविण्यासाठी.
  • उपलब्ध जलस्रोतांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी.

कार्य आणि कारणे

शेती हा भारताच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा आहे. या देशाचे नागरिक या नात्याने आपणा सर्वांना शेतामध्ये घाम गाळून धान्य पिकविणार्‍या शेतकर्‍यांचा अभिमान वाटावयास हवा. योग्य प्रशिक्षण व समान संधी मिळाल्यास भारतातील शेतकर्‍यांमध्ये संपूर्ण देशाची गरज भागवेल इतके उत्पादन घेण्याची क्षमता नक्कीच आहे.

प्रत्यक्षात मात्र जे चित्र आपल्याला दिसते ते काहीसे भिन्न व निराशाजनक आहे. दुष्काळ आणि पूर यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींमुळे पिकांची व पर्यायाने शेतकर्‍यांची हानी होते. वारंवार येणार्‍या या आपत्तींमुळे होणारे हे नुकसान असहनीय आहे. लहरी निसर्गावर अवलंबून असल्यामुळे शेतकर्‍यांना, विशेषतः पर्जन्यमान कमी असणार्‍या प्रदेशातील शेतकर्‍यांना अनेकदा या नुकसानीस तोंड द्यावे लागते.

या परिस्थितीशी लढा देण्यासाठी लोकमंगल फाऊंडेशनने लोकमंगल जलसंधारण पॅटर्न बी. बी. चा वापर केला आहे. हा पॅटर्न म्हणजे पाण्याची उपलब्धता वाढविण्यासाठी योजण्यात आलेली एक सिंचन योजना आहे. संपूर्ण संशोधनानंतर, आम्ही एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रात जल संसाधने व्यवस्थापित करण्याच्या योजना आखत आहोत. त्या योजना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी आम्ही आवश्यक ते उपायही करीत आहोत.

हा प्रकल्प जेथे जेथे अंमलात आला आहे, तेथे तेथे तो प्रचंड यशस्वी झाला आहे. या प्रकल्पाद्वारे शेतीसाठी आवश्यक असणार्‍या पाण्याच्या उपलब्धतेमध्ये वाढ झाली आहे, प्रति टन उत्पादनामध्ये वाढ झाली आहे, पाण्याची पातळी वाढली आहे आणि या समृद्धीला संबंधित क्षेत्रातील शेतकरी दाद देत आहेत. शेतकरी म्हणजे आपले पोशिंदा, आमच्या या लहानश्या प्रयत्नांनी त्यांच्या चेहेर्‍यावर आम्ही हास्य फुलवू शकलो याचा आम्हास आनंद आहे. बहुतांश भागांमधून पाण्याच्या समस्येचे मूळापासून उच्चाटन करणे हे आमचे लक्ष्य आहे.

काळाची गरज - पाण्याचा उचित वापर, जतन आणि वापराचे सुयोग्य नियोजन. कारण, पाण्याचा प्रत्येक थेंब मोलाचा आहे.





१.जलसंधारण लोकाभियान (गाळमुक्त हिप्परगा तलाव):


उद्दीष्ट

हिप्परगा तलावाची साठवण क्षमता वाढविण्यासाठी तलावाच्या कडेच्या बाजूच्या २६ किमी परिसरातून गाळ (काळी माती) काढून तिचे शेतकर्‍यांना मोफत वाटप करणे. या मातीचे प्रयोगशाळेत परीक्षण केले असता ती पिकांच्या लागवडीसाठी उत्कृष्ट असल्याचे निदर्शनास आले आहे. चालू हंगामात आम्ही किमान १.२५ लाख ट्रक गाल काढून टाकण्याची योजना आखत आहोत.


माहिती

हिप्परगा तलाव हा सोलापूर शहराजवळील सर्वात मोठा जलसाठा आहे. हा तलाव सन १८६६ च्या सुमारास बांधला गेला. तलावाची एकूण जल साठवण क्षमता ३.३३ टीएमसी आहे. परंतु कालांतराने काळी माती (गाळ) जास्त प्रमाणात साठत गेल्यामुळे तलावाच्या साठवण क्षमतेत सुमारे ४५% घट झाली आहे.


तपशील

  • बांधकाम: सन १८६६ ते सन १८७१
  • साठवण क्षमता: ३.३३ टीएमसी (९४.३० दशलक्ष घन मीटर)
  • तलावाची लांबी: २१३४ मीटर
  • तलावाची रुंदी: ७.६० मीटर
  • तलावाची उंची: २४.४५ मीटर

पाण्याचा वापर:

  • पिण्यासाठी १४.५५ दशलक्ष घनमीटर
  • उद्योगाच्या उद्देशासाठी: ०.१० दशलक्ष घन मीटर
  • लागवडीसाठी: ४६.५१ दशलक्ष घनमीटर

काळ्या मातीचे (गाळ) प्रमाण :

  • २६.४४ दशलक्ष घनमीटर (महाराष्ट्र अभियांत्रिकी संस्था, नाशिक द्वारा सन १९९१ मध्ये केलेल्या सर्वेक्षणानुसार)
  • ३२.२६ दशलक्ष घनमीटर (महाराष्ट्र अभियांत्रिकी संस्था, नाशिक द्वारा सन २००२ मध्ये केलेल्या सर्वेक्षणानुसार)
  • २०१६ मधील अंदाजानुसार गाळाचे प्रमाण सुमारे 42 दशलक्ष घनमीटर, जे एकूण साठवण क्षमतेच्या सुमारे ४५% आहे.
  • (नोंद: ४२ दशलक्ष घनमीटर = २६,००,००० ट्रक (१ ट्रक = ५ ब्रास))/li>
  • प्रकल्पाचा कालावधी: ५ जानेवारी २०१६ ते ५ जुलै २०१६ पर्यंत
  • बजेट दर: एक्सकॅव्हेटरद्वारे काळी माती(गाळ) लोड करणे - ३०० प्रति ट्रक
  • वाहतूकः १५० किमी
  • एकूण किंमत (१० किमी पर्यंत)
  • १५०० + ३०० = १८००
    १८०० * २६,००,००० = ४६८,००,००,०००
    (नोंद: सर्व आकडेवारी रुपयांमध्ये आहे.)

तुलनात्मक विश्लेषण

प्रकार
प्रकल्पापूर्वी
प्रकल्पानंतर
गाळाचे प्रमाण प्रचंड प्रमाणात साठलेल्या गाळामुळे साठवण क्षमता घटली होती. गाळाचे प्रमाण कमी झाल्यामुळे साठवण क्षमता वाढली
एकूण क्षमतेच्या ४५% म्हणजे १३० लाख ब्रास ८.०५ लाख ब्रास गाळ काढला गेला
पाणीपुरवठा ४ दिवसातून एकदा २ दिवसातून एकदा
सभोवतालचा परिसर आसपासचा भाग तण व वाळक्या गवताने व्यापलेला होता या भागाची स्वच्छता करून, तेथे झाडे लावून हिरवाई निर्माण करण्यात आली आहे. आगामी काळात हा भाग शासनाच्या 'स्मार्ट सिटी' प्रकल्पातील एक पिकनिक स्पॉट म्हणून विकसित केला जाईल.
पीक उत्पादन अतिशय कमी सा पाणी पुरवठा आणि सुपीक गाळाच्या वापरामुळे उत्पादन वाढले
उल्लेखनीय पाण्याच्या पातळीत वाढ

२. बीबी दारफळ


अ. कालव्याचे बांधकाम

उद्दीष्ट

जलसंधारणाच्या कामासाठी नव्या तंत्रज्ञानाच्या वापराद्वारे विविध उपक्रम राबविणे व संधींचा विस्तार करणे. या प्रकल्पाने योग्य पाणी व्यवस्थापनाचे फायदे दर्शविले.तसेच, हा प्रकल्प केवळ कालवा बांधण्यापुरता मर्यादित नाही, तर तलावातील गाळ काढून पाणी साठविण्याची क्षमता वाढविणे व रिचार्ज वॉटर शाफ्ट तयार करणे हे या प्रकल्पाचे हेतू आहेत. या प्रकल्पामुळे माणसांची अन् शेतांची पाण्याची गरज तर भागवली गेली आहेच, त्याचबरोबर इतरांसाठीही हा प्रकल्प एक आदर्श ठरला आहे.


माहिती

बीबी दारफळ हा लोकमंगल फाऊंडेशनद्वारे बांधण्यात आलेला सर्वात मोठा व प्रसिद्ध कालवा आहे.या संपूर्ण प्रक्रियेत खालील टप्पे समाविष्ट आहेत:

  • पाण्याच्या गरजेनुसार योग्य साईटची निवड
  • आवश्यक निधीची व्यवस्था करणे
  • प्रकल्पासाठी शासकीय मंजूरी तसेच ज्या शेतांमधून कालवा जातो त्या शेतकर्‍यांची मंजूरी मिळविणे
  • जुन्या कालव्याची स्वच्छता करणे, क्षमता वाढवून नव्या कालव्याची निर्मिती करणे. (कालव्याची रुंदी, खोली वाढल्यामुळे पाणी साठविण्याची क्षमता वाढते
  • कालव्यावर आवश्यक तेथे बंधारे बांधणे

तपशील

  • कालव्याची लांबी : १५ किमी
  • कालव्याची रुंदी : २५ मीटर
  • कालव्याची खोली : २-३ मीटर
  • पाणी क्षमता : ७५० कोटी लिटर
  • बंधार्‍यांची संख्या : ७ (भगीरथ सागर, नाथ सागर, गंगा सागर, शिव सागर, कृष्णा सागर हे ५ नवे व सिमेंटिंगद्वारे नूतनीकरण केलेले २ जुने)
  • एकूण सिंचनाखालील जमीन : १५०० हेक्टर

ब. रिचार्ज वॉटर शाफ्ट

माहिती

पावसाळ्यामध्ये गावांमधील कालवे पाण्याने भरून जातात परंतु कालव्यांमध्ये साठलेल्या गाळामुळे साठलेले पाणी जमिनीत खोलवर झिरपत नाही. पुढील काही महिन्यात बाष्पीभवनामुळे हे पाणी आटून जाते. यावर उपाय करण्यासाठी लोकमंगल फाऊंडेशनतर्फे बीबी दारफळ जल संरक्षण प्रकल्पाच्या अंतर्गत रिचार्ज शाफ्ट उभारण्यात आले. कालव्यांमध्ये उभारलेल्या रिचार्ज शाफ्ट्सद्वारे हे पाणी भूजलसाठ्यामध्ये सोडले जाते. हे शाफ्ट्स दगड, खडी आणि जाड वाळूसारख्या पाणी फिल्टर करणार्‍या सामग्रीने भरले जातात. शाफ्टचा वरचा भाग हा टाकीच्या अर्ध्या पातळीवर बसवला जातो. शाफ्टचा तळाकडील भाग हा अच्छिद्र खडकाखाली, अधिक पारगम्य (पाणी झिरपू शकेल अशा) स्तरापर्यंत पोहोचवला जातो.


तपशील

  • दोन शाफ्टमधील अंतर : १०० मीटर
  • शाफ्टचा व्यास : ६ इंच
  • शाफ्टची खोली : ८० फूट
  • दगड, खडी आणि जाड वाळू यांनी व्यापलेला भाग : ६ x ६ x ६ घनफूट
  • केसिंग पाईपची खोली : २० फूट

तुलनात्मक विश्लेषण

प्रकार
प्रकल्पापूर्वी
प्रकल्पानंतर
कालव्याची रुंदी ५ मीटर २५ मीटर
एकूण पाणी क्षमता ७५ कोटी लिटर ७५० कोटी लिटर
पाण्याची उपलब्धता पावसाळ्याच्या दिवसात ओव्हरफ्लो होणारा कालवा, वर्षातील बाकी काळ पूर्ण कोरडा पडत असेा कालव्याला वर्षातील ८ ते ९ महीने पुरेसे पाणी असते व रुंदीकरण व खोलीकरण झाल्यामुळे कालवा ओव्हरफ्लो होऊन ते पाणी वाहून जात नाही.
पाणी साठवण पाणी साठवण अतिशय कमी पाणी साठवणीमध्ये दहापट वाढ
बंधार्‍यांची संख्या
पीक उत्पादन अतिशय कमी सुमारे ३५% वाढ, विशेषतः ऊसामध्ये
उल्लेखनीय रिचार्ज वॉटर शाफ्टच्या वापरामुळे भूजल पातळीमध्ये वाढ

कार्यक्रम

Shivputra Shambhu Raje Mahanatya

शिवपुत्र शंभू राजे महानाट्य

Samudayik Vivah Sohala

सामुदायिक विवाह सोहळा

आम्हाला फेसबुकवर फॉलो करा



आम्हाला ट्विटरवर फॉलो करा



आम्हाला इंस्टाग्रामवर फॉलो करा

आपणही एक आधारस्तंभ बना.